Bosh sahifa | Navbatdagi mashg‘ulotga | Bolalarda tasvirlash texnikasi

Bolalarda tasvirlash texnikasi

Maktabgacha yoshdagi bolalarga tasviriy faoliyat mashg‘ulotlarida tasvirlash texnikasining noan’anaviy vositalari va didaktik materiallar bilan ularning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish hozirgi kunning dolzarb vazifalaridan biri sanaladi.
Rasm chizish va tasvirlash jarayonida bolalarda kuzatuvchanlik, estetik qabul qilish, estetik hissiyotlar, badiiy did, mustaqil holda yetarlicha vositalar bilan go‘zallikni yaratish malakasi rivojlanadi. Tasviriy san’at mashg‘ulotlari bolalarda atrof-muhit va san’at asarlaridagi ajoyibotlarni ko‘ra olish malakasini rivojlantiradi, o‘quvchilarda san’atga ishtiyoq uyg‘onadi. Ular asta-sekin tasviriy san’at, chizmachilik, haykaltaroshlik, amaliy-dekorativ san’at asarlarini tushuna boshlaydilar. Maktabgacha yoshdagi bolalarning tasviriy san’at fanini o‘rganishi uchun avvalo, ularga tarbiyachi-pedagogning ko‘magi kerak bo‘ladi.
Bolaning qo‘llarini yozishga o‘rgatishda, avvalo, chizish, tasvirlash va didaktik o‘yinli rasmlar bilan ularni maktab ta’limiga tayyorlab borish lozim. Shunday bo‘lishiga qaramay, kuzatishlarimiz natijasiga ko‘ra, umumiy o‘rta ta’lim maktablariga o‘qishga qabul qilingan birinchi sinf o‘quvchilari tasvirlashning o‘ziga yarasha qonun-qoidalariga rioya qilgan holda uddalashlari biroz qiyin kechadi. Chunki ular tasvirlashning boshlang‘ich qoidalarini tushunmaydilar va qo‘llari unga deyarli moslashmagan bo‘ladi. Shuning uchun ham bolalarni maktabgacha yoshdan boshlab turli badiiy va tabiiy materiallar bilan tasvirlash texnikasini o‘rgatishda bosqichma-bosqich uzviylik asosida mashg‘ulotlar to‘g‘ri olib borilsa, umumiy o‘rta ta’lim maktabining birinchi sinfiga borgach, ular albatta yaxshi natijaga erishishi mumkin. Shu sabab, maktabgacha yoshdagi bolalar uchun rasmlarning chizilish, bo‘yalish xarakteri va sifatini belgilaydigan kerakli materiallar(qalam, flomaster, ruchka va mo‘yqalam)ni ushlash ko‘nikmalari, rasm chizishning turli usullari, harakat ko‘nikmasi va xususiyati, rasmda turli xil shakldagi predmetlar, ularning qism mutanosibligini ko‘rsatishni ta’minlovchi malakalar rasm chizish texnikasi tushunchasiga kiritildi.
Maktabgacha ta’lim muassasalaridagi kuzatishlardan ma’lum bo‘ldiki, bolalarni turli badiiy va tabiiy materiallar bilan tasvirlash texnikasiga o‘rgatish to‘laqonli emas, chunki tarbiyachi-pedagoglar bolalarning bu boradagi materiallar va ular bilan ishlash texnikalariga e’tibor bermaydilar. Avvalo, bolalar biror narsa yoki buyumni tasvirlashda qalamni noto‘g‘ri ushlaydilar va bosim bilan chizadilar. Mushaklarni haddan ortiq zo‘riqtirish qo‘lning tez charchashiga, tasviriy harakatlarning siqiqligiga olib keladi. Har bir o‘quvchi asbobni ushlashning ratsional usullarini to‘g‘ri egallamaydi, shuning uchun rasm chizish jarayonida qo‘l harakati ba’zan ishonchsiz va noaniq bo‘ladi. Chizayotgan bola qo‘li bilan o‘zidan tasvirni bekitadi va tabiiyki, ko‘z qarashi bilan qo‘l harakatini nazorat qila olmaydi. Bularning hammasi tasviriy topshiriqning hal qilinishiga, rasmning sifatiga salbiy ta’sir qiladi.
Shuning uchun ham maktabgacha yoshdagi bolalarga tasviriy-texnik usullarni o‘rgatishda, avvalo, rasm chizishning boshlang‘ich alifbosidan boshlash kerak. Bu esa turli yoy, vertikal, gorizontal, to‘g‘ri va egri, to‘lqinsimon chiziq turlarini mashq qildirishdan iborat. Bu maktabgacha yoshdagi bola qo‘llarining mustaqil harakat qilishi, chizishi va yozishiga tayyorlaydi hamda qo‘lning mayda motorikalarini rivojlantiradi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni to‘g‘ri chiziq, kvadrat, aylana, doira, to‘g‘riburchak (o‘rtasi, burchak va tomonlari), ritmik izchillik va simmetriyasiga rioya qilgan holda, naqsh elementlarini chizishi, asosan, boshlang‘ich tasviriy-texnik usullarni bilishiga bog‘liq. Shuning uchun ham biz quyida bola qo‘llarini to‘g‘ri harakat qildirishga o‘rgatuvchi tasviriy-texnik usullarning didaktik, mantiqiy, o‘yinli mavzular jadvalini keltirib o‘tamiz.

BOSHLANG‘ICH TASVIRIY-TEXNIK USULLAR

№ Didaktik-mantiqiy o‘yinli mavzular Didaktik o‘yinli tasvirlar
1. Gorizontal, vertikal, qiya, keskin chiziqlarni chizish; uycha tasvirini qurish-yasash; samolyot aeroportga qo‘nishi uchun to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish; labirint o‘yini orqali chiziq turlarini chizish; rasm chizishda qalamni to‘g‘ri ushlashga o‘rgatish.


2. Gorizontal, vertikal, qiya, keskin chiziqlarni katak qog‘ozdagi tasvirlangan mushuk tasvirida birikmagan chiziq qismini birlashtirib chizish; mantiqiy fikrlash orqali chizishga o‘rgatish.

3. Aylana, yoy va egri chiziqlarni chizish va matematik hisoblashga o‘rgatish.

4. Keskin, yoy va to‘lqinli chiziqlarni chizish va ko‘z bilan chamalash, matematik hisoblashga o‘rgatish.

5. Qo‘lni uzmagan holda doira chizishga o‘rgatish orqali erkin doirasimon predmetlarni tasvirlashga hamda rasm chizishda qalamni to‘g‘ri ushlashga o‘rgatish.

Xulosa qilib aytganda, maktabgacha ta’lim muassasalaridagi tasviriy faoliyat mashg‘ulotlarida biz misol qilib ko‘rsatgan tasvirli-mantiqiy material bloklaridan foydalanish maktabgacha yoshdagi bolalarning tasvirlash mahorati, ijodiy qobiliyati, chizish ishtiyoqi, qo‘llardagi mayda motorikalar, mantiqiy fikrlash va tasavvur qilishni rivojlantiradi. Bolalarda atrof-olamga nisbatan mehr-muhabbat tuyg‘ularini uyg‘otishga, ilk matematik, tasviriy konstruksiyalashtirish, ixtiro qilish, muhandis, dizaynerlikka oid tasavvurlarini rivojlantirish, sinchkovlikni oshirishga xizmat qiladi. Asosiysi, bolalarni maktab ta’limi (yozish, chizish, bilim olish)ga tayyorlaydi.

Gulnora AMIROVA,
T.N.Qori Niyoziy nomidagi O‘zPFITI
katta ilmiy xodimi.
Barno JO‘RAYEVA,
T.N.Qori Niyoziy nomidagi O‘zPFITI
katta ilmiy xodimi, pedagogika fanlari nomzodi.

Check Also

BOLANGIZ ROST GAPIRISHDAN QO‘RQMASIN

Yolg‘on gapirish kichik yoshli bolalar uchun “muhim ijtimoiy xususiyat” hisoblanadi. Lankaster universiteti psixologi tadqiqotlar uydirma …